Xeografía-Hestoria



Escudu y bandera


HESTORIA









Paleolíticu, Neolíticu, Prehistoria

La presencia humana más antigua detectada en Carreño pertenecía al Paleolíticu Cimeru y taba na Cueva Escura (Coyanca, Perlora) desafortunadamente yá destruyida. Los materiales nella atopaos pertenecíen a les cultures solutrense y magdaleniense. 



El Neolíticu ta llargamente representáu poles estructures megalítiques del Monte Areo, yá reseñaes nel s. XIX pol eruditu local Carlos González Posada. Les escavaciones realizaes fechen esti conxuntu de monumentos funerarios en tomu al 3.000 A.C., nelles pueden atopase gran cantidá de restos aciagos. 


Na Edá de Bronce, atopáronse dos haches, una procedente de Perlora y otra nel castru la Barrera, esti últimu de la cultura castreña, yá que a títulu emponedor créese que per esta zona habitaba'l pueblu Astur. 

De la dómina romana nun cuntamos en Carreño con restos importantes, esceición fecha del Tesoru de Coyanca descubiertu en 1961 (compuestu de siete monedes acuñaes ente l'añu 54 y el 138) y la torre de Yabio de dudosa arquitectura romana, pero la proximidá d'estes tierres cola Campa de Torres onde esistió un pobláu prerromanu depués romanizado, fai suponer una penetración de la cultura romana nos territorios güei pertenecientes al conceyu.

Edá Media


Na Edá Media, el conceyu de Carreño perteneció a les tierres de Gauzón y dempués integróse na alfoz d'Avilés, pero nun foi hasta'l sieglu XIII, cuando'l nuesu conceyu foi reconocíu como territoriu autónomu y dotáu d'una puebla. Esta autonomía nun duraría enforma pos Fernando IV, otorga al conceyu d'Avilés una serie de tierres ente les que taben les de Carreño incluyíes, siendo la so capacidá llindada frente a les decisiones d'Avilés.


La Edá Media ye en Carreño una dómina entamada espacial y socialmente en redol a la institución eclesial. Tanto la Catedral como los monesterios de San Pelayo y San Vicente toos d'Uviéu, según otros pertenecientes al conceyu (San Juan d'Aboño, Santa María de Llorgozana, San Salvador de Perlora,...) teníen ensame de propiedaes nestes tierres. Sí hai que dicir, que Carreño foi siempre de realengo, ensin dependencies de señoríos y tuvo representáu nes Xuntes Xenerales del Principáu dende los sieglos XIV y XV, tando integráu nel partíu llamáu d'Avilés, anque esto nun quier dicir que nes sos tierres nun esistiera aristocracia rexonal o local.

Nesti períodu Carreño pertenez al denomináu Alfoz de Gauzón que englobaba los actuales conceyos de Gozón, Avilés, Carreño, Corvera, Illas y Castrillón.

Nel añu 1309 l'Alfoz de Gauzón pasa a denominase Alfoz d'Avilés y ye esta villa la que va ostentar la capital de la contorna na que s'inclúi'l conceyu de Carreño.

S.XV-XVIII


Nos sieglos XV y XVI, la villa de Candás yá tien un reconocíu tráficu portuariu y pesqueru, ello ye que l'actividá pesquera yá ta documentada na temprana dómina de 1232 cuando'l conventu de Santa M. de Arbás arrienda el puertu de Entrellusa (Perlora) a dellos pescadores dedicaos a la captura de la ballena. Por tou ello nel sieglu XVI, fáense les reformes del puertu nel que participa Juan Cerecedo, maestru d'obres na Catedral d'Uviéu. 

Restos interesantes d'esta dómina medieval son les torres señoriales como la de Priendes o'l torruxón de Yabio.

Nos sieglos posteriores la villa de Candás va siguir cola so especialización pesquera, ya intensifíquense les relaciones comerciales marítimes. La pesca de la ballena ocupa a bona parte de los marineros candasinos y nuna de les múltiples incursiones a los mares d'Irlanda tien llugar l'afayu del famosu Cristu de Candás.

De la crecedera de la villa fálennos la contratación nesta dómina (s. XVII) d'un maestru d'instrucción pa neños y neñes y de un ciruxanu, según l'ampliación del templu parroquial y la construcción de la Casa Consistorial.

Tres años de disputa Carreño independizar d'Avilés y constitúyese en conceyu autónomu a fines del sieglu XVI. Nesos tiempos les Xuntes de Conceyu de celebraben alternativamente un añu en Quimarán y otru en Candás, anque la primer capital del conceyu tuvo en Sebades (Llorgozana).

Una anécdota interesada asocedida en 1624 ye l'insólitu Pleitu de los Delfines qu'enfrentó a pescadores candasinos colos simpáticos cetáceos. Aquéllos, fartos de qu'éstos estrozaren los sos apareyos de pesca, decidieron entablar un pleitu contra ellos. Finalmente, sentenciaron a los delfines a abandonar les mariñes candasines y éstos acataron la decisión, sumiendo. Un monumentu, obra del escultor Santarúa, conmemora esti sorprendente sucesu.

Nel sieglu XVIII siguen los arreglos y reconstrucciones del puertu, el de mayor tráficu de la mariña asturiana y el que facilitaba'l preciu de la pesca al restu de los puertos del Cantábricu, amás hai una gran actividá portuaria d'estelleros pa la construcción y arreglu de barcos. Nesti sieglu fundan les confreríes de pescadores de La nuesa Señora del Carmen y les Ánimes del Purgatoriu. Fáense nuevos arreglos nel puertu ya instálense los cañones nel puexu de San Antonio pa la defensa de la villa. Ye nesti momentu cuando toles funciones alministratives centralizar nes cases consistoriales de Candás.

Edá contemporanea


L'empiezu de la Edá Contemporanea ye azaroso nel conceyu de Carreño como nel restu d'España y vien marcáu pola Invasión Francesa y la Guerra d'Independencia.

El 28 de mayu de 1808 el Conceyu declara la guerra a Francia y constitúi un batallón de voluntarios que van formar el Reximientu de lnfantería Candás y Lluanco, participante n'innumberables batalles per gran parte d'España, una d'eses batalles la de la Ponte de San Sebastián d'Avilés, va acabar en derrota lo que supon la perda de toa esa zona, y que la población careza espolios y carecimientos hasta'l final de la invasión; pero esti nun foi'l puntu final, una y bones la villa y el conceyu sufrieron la invasión del exércitu francés en trés causes. 

El segundu fechu d'importancia asocedíu nel s. XIX foi la disgregación del conceyu en tres Ayuntamiento: Candás, Quimarán y Tamón. La esperiencia duró namá dos años y en 1823 Carreño recuperó'l so ámbitu territorial hestóricu. 
Nun podemos dexar ensin mentar los tarrecibles naufraxos sufiertos por marineros candasinos mientres el sieglu XIX: 24 de xineru de 1840, 96 pescadores; 14 de xineru de 1877, 30 pescadores; 21 d'avientu de 1891, 11 sumíos na mar.

S.XX a años 80


El sieglu XX supón un cambéu positivu nel conceyu qu'esperimenta una primer fase industrializadora: bodegues de salazones, fábriques d'escabeche, siete fábriques de conserva, minería del fierro, fábrica de productos químicos d'Aboño, inauguración de la llínea de ferrocarril hasta El Musel,...


La evolución social y cultural va pareya a la económica y refléxase na estensión y meyora de la enseñanza en tol conceyu y nun tempranu movimientu asociativu (Asociación de Llabradores de Carreño, Atenéu Obreru,...) y políticu-sindical.

Na Guerra Civil, Carreño nun tuvo un papel protagonista, si cabo destacar la construcción n'El Valle del campu d'aviación más importante de la zona republicana, que tuvo activu hasta ochobre de 1937 cuando tol conceyu pasó a manos de los nacionales.

Tres la guerra va siguir el procesu industrializador de la contorna. La instalación de Ensidesa, Endesa a industries auxiliares nes llendes occidentales del conceyu y la fábrica de Cementos Tudela Veguín, Uninsa y la Central Térmica d'Aboño nel marxe oriental, provoquen una crecedera demográfico y económico desconocíu hasta entós en Carreño y sobremanera na so capital que sufre un entorno espectacular na so estructura urbana. 
Tol sector primariu y sobremanera la pesca ya industries allegaes sufren un paulatín abandonu del qu'intenta salir na actualidá cola construcción del nuevu puertu.

La grave crisis industrial de los años 80 y la consecuente reconversión marquen el cayente de la rexón y colla d'esti conceyu, nun hai nueves instalaciones industriales (quitando la Du Pont) y l'economía de Carreño paez empobinase escontra'l sector servicios, dientro del cual l'ociu y el turismu xueguen un importante papel.


Fonte lliteral: http://www.ayto-carreno.es


XEOGRAFÍA

Situación - Mapa de Carreño - Parroquies



Parroquies de Carreño: Albandi, Ambás, Candás, Carrió, El Valle, Quimarán, Llorgozana, Perlora, Prevera, El Pieloro, Priendes, Tamón.